Akcja „Książka miesiąca” Biblioteki Austriackiej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie




Recenzja powieści Aloisa Hotschniga „Der Silberfuchs meiner Mutter“ 
Wyd. Kiepenheuer & Witsch, 2021

W tym roku Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie publikuje co miesiąc na stronie internetowej BUW omówienia ciekawych książek z Austrii.

Autorami tekstów napisanych na zlecenie Biblioteki Austriackiej i Austriackiego Forum Kultury są polscy krytycy i krytyczki literatury i kultury austriackiej.


Powieść Aloisa Hotschniga to poruszająca historia Heinza Fritza, urodzonego w czasie II wojny światowej syna norweskiej pielęgniarki i austriackiego żołnierza.

Ciężarna kobieta nie może pozostać w ojczystym kraju, ponieważ związek z okupantem jest traktowany jako zdrada. Opuszcza dom i bliskich, by podążyć za ukochanym w jego rodzinne strony, do Austrii. Pomóc ma jej w tym organizacja Lebensborn, której celem było zwiększenie liczby „wartościowych rasowo” dzieci. Matka bohatera zostaje zakwalifikowana do programu. Jednak w wyniku traumatycznych przeżyć pojawiają się u niej objawy epilepsji, która będzie ją prześladowała do późnej starości. Rodzice nie pobierają się, ojciec wypiera się syna i twierdzi, że to nie on go począł, tylko „Rosjanin, który się utopił”.

Chłopiec po porodzie zostaje odebrany matce – zapewne ze względu na jej niestabilną kondycję psychiczną – i umieszczony w jednej z placówek Lebensborn, skąd trafia do psychopatycznego opiekuna. Gdy Heinz ma już cztery lata, kobieta odbiera go z pieczy zastępczej. Jednak stale się zastanawia, czy chłopak jest na pewno jej synem, bo przecież mógł zostać podmieniony. Na początku nie są nawet w stanie rozmawiać ze sobą: matka mówi po norwesku, Heinz zaś w lokalnej odmianie niemieckiego. Kobieta, aby zapewnić dziecku dom, wiąże się z przemocowym rzeźnikiem, z którym ma później dwójkę dzieci – ojciec pokocha je bardziej niż syna z poprzedniego związku żony.

Na szczęście co jakiś czas pojawia się ktoś, kto bezinteresownie pomoże Heinzowi: nauczyciel, który dostrzeże w nim uważnego czytelnika i da mu kolejne lektury; sprzedawca kasztanów, darujący chłopcu za darmo porcję jedzenia; wspierający właściciel manufaktury, w której Heinz podejmie pracę… Tylko dzięki ludziom dobrej woli udaje się przetrwać bohaterowi i jego rodzinie. Bo austriacka społeczność odrzuca piękną kobietę i piętnuje ją jako norweską dziwkę. I choć na wsi nie brak jedzenia, to rodzina Heinza po śmierci ojczyma doświadcza głodu. Próba powrotu do Norwegii również pokazuje, że dla matki nigdzie nie ma miejsca.

Na szczęście sam Heinz w końcu znajduje przestrzeń dla siebie: to teatr i wielka literatura, które pozwalają mu stać się kimś innym. Matka znacznie później osiągnie wewnętrzny spokój, choć najpierw doświadczy wielkiego cierpienia: trafi na traumatyczną terapię elektrowstrząsami do szpitala, w którym w czasie wojny dokonywano eutanazji.

Tytułowy srebrny lis matki jest prezentem od biologicznego ojca Heinza. Podobne futra otrzymywały żony i narzeczone żołnierzy podczas drugiej wojny światowej. Ten prezent jest jak niespełniona obietnica, znak, że historia miłości Norweżki i Austriaka mogła mieć szczęśliwsze zakończenie.

Powieść Hotschniga to poruszający monolog starzejącego się Heinza, który w wieku sześćdziesięciu lat poznaje wreszcie swego biologicznego ojca. Srebrny lis mojej matki ukazuje z wielką wrażliwością i czułością trudną relację matki z synem. Z pozoru chaotyczny monolog okazuje się przemyślaną konstrukcją, która do końca trzyma w napięciu.

Książka nie powstałaby bez spotkania autora z Heinzem Fitzem, prototypem narratora (ich nazwisko różni się jedną literą). W samym Kirkenes, kilkutysięcznej miejscowości, z której wywodzi się matka literackiego Heinza, ze związków lokalnych kobiet i okupantów narodziło się co najmniej dwieście dzieci. I wiele z nich wychowało się bez biologicznych ojców. Losy bohatera powieści nie są zatem odosobnioną historią.

Tekst: Agnieszka Jezierska-Wiśniewska

dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska, absolwentka germanistyki i polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, pracuje w Zakładzie Literatur Niemieckiego Obszaru Językowego w Instytucie Germanistyki UW. Zainteresowania badawcze: polsko-niemiecki transfer kulturowy, twórczość Elfriede Jelinek, złe macierzyństwo w literaturze polskiej i niemieckojęzycznej, współczesna literatura polska, dystopie literackie, literatura dotycząca zmian klimatu, posthumanizm i transhumanizm. Współredaktorka tomów m.in.: (z Moniką Szczepaniak) „Elfriede Jelinek: Moja sztuka protestu. Eseje i przemówienia” (Warszawa 2012) oraz (z Moniką Szczepaniak i Pią Janke) „Jelineks Räume” (Wien 2017). Obecnie pracuje nad projektem: literatura jako forma aktywizmu klimatycznego.


Organizacja: Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, Austriackie Forum Kultury w Warszawie
Partnerzy: Österreich Institut Warszawa, Biblioteki Austriackie w Polsce
Więcej informacji: https://buwlog.uw.edu.pl/ksiazka-miesiaca-biblioteki-austriackiej-w-buw-czerwiec-2025-alois-hotschnig-der-silberfuchs-meiner-mutter/