Akcja „Książka miesiąca” Biblioteki Austriackiej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie
Kaśka Bryla
Mein Vater, der Gulag, die Krähe und ich
Residenz Verlag, 2025

W tym roku Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie publikuje co miesiąc na stronie internetowej BUW omówienia ciekawych książek z Austrii. Autorami tekstów napisanych na zlecenie Biblioteki Austriackiej i Austriackiego Forum Kultury są polscy krytycy i krytyczki literatury i kultury austriackiej.

Kaśka Bryla musiała dotrzymać obietnicy, którą dała swemu umierającemu ojcu: że spisze jego losy. Opowieści o doświadczeniach z czasów II wojny światowej, historie z działalności w Armii Krajowej i z powojennego pobytu w gułagu zostały utrwalone jako wielogodzinne nagranie. W 2009 roku ojciec pisarki umiera, a ona jeszcze przez wiele lat nie będzie w stanie literacko opracować tego materiału. Książka ukaże się dopiero w 2025 roku.

Podkreślam aspekt literacki, bo Bryla wybiera dla wspomnień formę nieoczywistą: oprócz ojca i gułagu znajdzie się tu miejsce na opowieść o walce narratorki z covidem i jego następstwami, o opiece nad rannym pisklęciem wrony, które stopniowo wraca do zdrowia i staje się jedynym towarzyszem podczas kwarantanny. Autorka pochyla się tu nad kruchością życia, jego ulotnością i efemerycznością, nad doświadczeniem samotności i wykluczenia. Poszczególne wątki powieści, choć pozornie różne i odległe, splatają się w intensywny monolog wewnętrzny, momentami przypominający strumień świadomości. Czasem poważny wywód zostaje w połowie przerwany, bo narratorka musi zająć się głodnym pisklęciem, jej myśli krążą wokół wielu tematów jednocześnie, pojawiają się też fragmenty z nagrań ojca. Ta wielogłosowość i wielowątkowość okazuje się siłą napędową całej powieści.

Nieoczywiste może wydawać się połączenie doświadczenia łagru z ciężkim przebiegiem covidu. Dla narratorki choroba i izolacja są doświadczeniem granicznym; najpierw niemal ociera się o śmierć, potem bardzo powoli dochodzi do zdrowia. Bryla unika pułapki symetryzmu, wie dobrze, że nie ma sensu porównywać gułagu z czymkolwiek innym, jednak doświadczenie dojmującego bólu sprawia, że narratorka zastanawia się nad siłą, która pozwoliła ojcu przetrwać pobyt w nieludzkich warunkach. Podobnie Bryla traktuje zestawienie Holokaustu z wykluczaniem i dyskryminacją osób nieheteronormatywnych: nie chodzi o szukanie analogii, a o pewien mechanizm – należy chronić ofiary prześladowań, zanim dojdzie do tragedii. Poszukiwanie lesbijskiej tożsamości w heteronormatywnym społeczeństwie to kolejny temat, któremu Bryla poświęca uwagę.

Co jakiś czas córka zwraca się do zmarłego i opisuje ich niełatwą, a jednocześnie bliską i pełną szacunku relację. Choć bardzo się od siebie różnili i nie zawsze znajdywali płaszczyznę porozumienia (prawa osób nieheteronormatywnych były dla ojca mało istotne, dla narratorki kluczowe), to po odejściu ojca odczuwa ból fantomowy, jakby straciła cząstkę siebie.

Dla polskiej publiczności ta książka ma jeszcze dodatkowy walor: pisarka urodziła się i wychowała w Austrii, w tamtejszym systemie edukacji zapoznawała się z historią Europy. W ramach przygotowań do spisania historii ojca starała się zrekonstruować kontekst wschodnioeuropejski. Jej spojrzenie na polską historię ze świeżej perspektywy, z wielkim zaangażowaniem, uważnością, a niekiedy z niemal dziecięcą naiwnością powinno okazać się ciekawym doświadczeniem dla polskich czytelników i czytelniczek.

Powieść ukazała się w renomowanym wydawnictwie Residenz Verlag i znalazła się na długiej liście Austriackiej Nagrody Książkowej (Österreichischer Buchpreis) oraz Nagrody im. Ingeborg Bachmann.

Tekst: dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska

dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska, absolwentka germanistyki i polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, pracuje w Zakładzie Literatur Niemieckiego Obszaru Językowego w Instytucie Germanistyki UW. Zainteresowania badawcze: polsko-niemiecki transfer kulturowy, twórczość Elfriede Jelinek, złe macierzyństwo w literaturze polskiej i niemieckojęzycznej, współczesna literatura polska, dystopie literackie, literatura dotycząca zmian klimatu, posthumanizm i transhumanizm. Współredaktorka tomów m.in.: (z Moniką Szczepaniak) „Elfriede Jelinek: Moja sztuka protestu. Eseje i przemówienia” (Warszawa 2012) oraz (z Moniką Szczepaniak i Pią Janke) „Jelineks Räume” (Wien 2017). Obecnie pracuje nad projektem: literatura jako forma aktywizmu klimatycznego.

Organizacja: Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, Austriackie Forum Kultury w Warszawie
Partnerzy: Österreich Institut Warszawa, Biblioteki Austriackie w Polsce