Akcja „Książka miesiąca” Biblioteki Austriackiej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie
W tym roku Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie publikuje co miesiąc na stronie internetowej BUW omówienia ciekawych książek z Austrii. Autorami tekstów napisanych na zlecenie Biblioteki Austriackiej i Austriackiego Forum Kultury są polscy krytycy i krytyczki literatury i kultury austriackiej.


Recenzja książki
Paul Celan. „Mikrolithen sinds, Steinchen. Die Prosa aus dem Nachlass“
Wyd. Suhrkamp Verlag, 2018

Czy niemieckojęzyczny poeta, który przez całe życie pisał „niezbyt obszerne wiersze”, może zostawić po sobie dziewięćset stron prozy? Owszem, pod warunkiem, że ponad siedemset z nich to komentarze, przypisy i wyjaśnienia. Taki właśnie jest tom Paula Celana Mikrolithen sinds, Steinchen. Die Prosa aus dem Nachlass (To mikrolity, kamyczki. Proza z literackiej spuścizny) opublikowany przez Suhrkamp Verlag, arcydzieło edytorskiej uważności i cierpliwości spod znaku wielkich interpretatorów poety: Barbary Wiedemann i Bertranda Badiou. Właściwa twórczość Celana to zaledwie dwieście osiemnaście stron, resztę wyznacza monumentalna rama dla tekstowych drobin i językowych odprysków. Zamiast większych lub mniejszych narracji dostajemy aforyzmy, szkice przemówień, próby prozatorskie i dramatyczne, teksty poetologiczne i komentarze do afery Golla: tej, w której Paul Celan został oskarżony o plagiat.

To, że Celan planował opublikować coś „większego”, wiemy z jego szczątkowych rozmów z wydawnictwem Fischer Verlag z lat pięćdziesiątych. Chciał wyjść poza wiersz – być może z potrzeby uznania. Proza miała stanowić alternatywę dla poezji: może bardziej pojemną, może szerzej komentowaną? Nie wiemy, co dokładnie miał na myśli. Pozostawił jedynie zapiski i szkice bez kontynuacji. I to one dziś mówią nam o poecie coś więcej. Niektóre z tekstów, szczególnie te aforystyczne, mogły być pomyślane jako część większego projektu Gegenlichter, innego niż – jak sam mówił – „niewielkie” wiersze. Okazuje się jednak, że owo „inne” zawsze ostatecznie stawało się u Celana jeszcze jednym sposobem pisania poezji.

Poeta notował obsesyjnie – nie tylko szkice do wierszy, komentarze na marginesach czytanych książek, ale i prywatne obserwacje. Spisywał refleksje poetologiczne, kulturowe i polityczne. Od lat sześćdziesiątych stawał się coraz mocniej poetą „aktualnej refleksji”. Tom Mikrolity… pokazuje Celana, który nieustannie przepisuje, tłumaczy i stara się znaleźć inną formę dla swojego pisarstwa. Stąd wszystkie te prozatorskie próby, często inspirowane twórczością Franza Kafki, ale też fragmenty cudze, w tym francuskich i rosyjskich twórców, w których uważne oko redaktorów rozpoznało tłumaczenia. Zgromadzone w zbiorze teksty pochodzą z prywatnych notatek poety, marginaliów książkowych i brulionów, nie obejmują jednak zapisów z prowadzonego przez Celana dziennika. Na jego publikację zmuszeni jesteśmy jeszcze poczekać.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy książka przeznaczona jest dla badaczy, czy również dla czytelników poezji Celana. Dla jednych będzie to materiał do analizy, zapis wielkoformatowego procesu twórczego, układanka z tekstów, które migrowały między listami i wierszami. Dla drugich – inny sposób obcowania z językiem Celana. Nie jest to w żadnym wypadku tom przełomowy, nie odkrywa przed nami autora na nowo, ale pozwala czytać go nieco inaczej, pokazując jak przez wiele lat prywatne doświadczenia i lektury kształtowały jego niezbywalny literacki idiom. Książka nie odsłania przed nami nieznanego prozaika, pozwala raczej zbliżyć się do takiego mikrokosmosu Celana, który czasem wypada poza sam wiersz. 

Tekst: dr Monika Gromala

dr Monika Gromala – literaturoznawczyni. Badaczka twórczości Paula Celana, dwudziestowiecznej literatury austriackiej oraz tekstów kultury odpowiadających na doświadczenie Zagłady. Zainteresowana widmo- i nekro-ontologiami. Pracuje w Stacji Naukowej PAN w Wiedniu. Autorka monografii Resuscytacje Celana – strategia widmontologiczna (Wydawnictwo Austeria 2018) i nadchodzącej książki Domokrążcy. Celan – Bachmann – Jelinek. 

Organizacja: Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, Austriackie Forum Kultury w Warszawie
Partnerzy: Österreich Institut Warszawa, Biblioteki Austriackie w Polsce
Więcej informacji: https://buwlog.uw.edu.pl/ksiazka-miesiaca-biblioteki-austriackiej-w-buw-lipiec-2025-paul-celan-mikrolithen-sinds-steinchen-die-prosa-aus-dem-nachlass-red-barbara-wiedemann-bertrand-badiou/