Akcja „Książka miesiąca” Biblioteki Austriackiej w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie
W tym roku Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie publikuje co miesiąc na stronie internetowej BUW omówienia ciekawych książek z Austrii. Autorami tekstów napisanych na zlecenie Biblioteki Austriackiej i Austriackiego Forum Kultury są polscy krytycy i krytyczki literatury i kultury austriackiej.

Monika Helfer
Die Jungfrau

Ta niewielka książeczka z pewnością ucieszy liczne grono wielbicieli i wielbicielek Moniki Helfer. Dwie pierwsze części tryptyku autobiograficznego – Hałastra i Tatuś – zyskały popularność również w Polsce. Na przekład czeka część trzecia: Lwie serce.

Jeśli ktoś dotychczas nie miał okazji zapoznać się z pisarstwem Austriaczki, może rozpocząć przygodę właśnie od Die Jungfrau. Choć jest on powiązany z uniwersum wcześniejszych książek, stanowi zarazem zamkniętą całość, która broni się bez dodatkowych kontekstów.

Podobnie jak w przypadku cyklu rodzinnego, także i w Die Jungfrau („Dziewicy”) Helfer stosuje strategię autofikcjonalną. Narratorka nieprzypadkowo ma na imię Monika (czy raczej: Moni, bo tak nazywała ją przyjaciółka), a tytułowa dziewica, Gloria, to zlepek różnych postaci, które pisarka spotkała na swojej drodze.

Otrzymujemy opowieść o przyjaźni trwającej właściwie całe życie – Moni i Gloria znają się jeszcze z czasów szkolnych. Od samego początku tytułowa bohaterka ma zadatki na postać wyjątkową: obdarzona niezwykłym wdziękiem przykuwa uwagę mężczyzn, dysponuje pokaźnym majątkiem, który umożliwia jej spełnianie marzeń i zachcianek, podejmuje studia aktorskie w renomowanej szkole teatralnej, a także wdaje się w burzliwy romans z jednym z żonatych profesorów. A jednak jej życie to ciąg niezrealizowanych możliwości: Gloria porzuca studia, romans nie zamienia się w stały związek, ba – nie zostaje nawet do końca skonsumowany. Profesor, owszem, nie unika zbliżeń fizycznych z piękną uczennicą, ale jest przecież człowiekiem religijnym i przestrzegającym zasad, więc współżycie seksualne nie wchodzi w rachubę. Tu objawia się wyraźnie ironia, z jaką Helfer często opisuje swoich bohaterów – w ich słabościach i sprzecznościach.

Pełna niekonsekwencji jest również Gloria: mieszka z matką w olbrzymim domu, lecz zajmują tylko trzy pokoje; dysponują ogromnym majątkiem, jednak właściwie z niego nie korzystają. Najprawdopodobniej matka Glorii ukryła w domu znaczne sumy pieniędzy, lecz tytułowej bohaterki w ogóle to nie interesuje. Mimo że miała świat u stóp, została samotna w miejscu, w którym dorastała, a jedyna utrzymująca z nią kontakt krewna interesuje się wyłącznie spadkiem. Stara i schorowana Gloria prosi Monikę o spisanie jej losów, bo pragnie, by pozostał po niej jakiś ślad.

Ważnym tematem obok przyjaźni jest również rola fikcji w naszym życiu: czy los wyobrażony na pewno jest gorszy od tego, który staje się naszym doświadczeniem? Die Jungfrau to pean na cześć wyobraźni i mocy historii – mniej lub bardziej prawdopodobnych. Moni streszcza filmy, których jeszcze nie widziała, a te wyimaginowane fabuły okazują się często lepsze od kinowego pierwowzoru. Gloria wciąż zastanawia się, kto jest jej ojcem, co otwiera pole dla najbardziej szalonych spekulacji. Trudno ocenić wiarygodność niektórych przygód opisanych w tekście – Moni bywa mało wiarygodną narratorką, a jej wersja zdarzeń nie zawsze wydaje się prawdopodobna.

To bardzo osobista opowieść: Helfer wpuszcza nas do swojego świata, opisuje pierwsze małżeństwo pełne przemocy i dojrzały związek ze znanym pisarzem Michaelem Köhlmeierem, intelektualne dyskusje, rozterki pisarskie i rolę „ja” w tekstach. Jedna z niemieckojęzycznych recenzji (Marie Schmidt w „Süddeutsche Zeitung”) wskazuje ciekawy trop – proponuje, by odczytać obie przyjaciółki jako dwa wcielenia pisarki Moniki Helfer. Nie bez przyczyny pod koniec opowieści wspomniany jest Freud: może Moni z karierą pisarską, udanym małżeństwem i czwórką dzieci realizuje scenariusz pisany dla Glorii – kobiety, która od początku zdawała się skazana na sukces? Jest niczym jej superego: doskonalsza i szczęśliwsza wersja. A może piękny literacki portret przyjaciółki to triumf fikcji nad życiem?

Helfer udało się stworzyć wielowymiarową i nieoczywistą historię, która nie daje łatwych odpowiedzi.

Tekst: dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska

dr Agnieszka Jezierska-Wiśniewska, absolwentka germanistyki i polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, pracuje w Zakładzie Literatur Niemieckiego Obszaru Językowego w Instytucie Germanistyki UW. Zainteresowania badawcze: polsko-niemiecki transfer kulturowy, twórczość Elfriede Jelinek, złe macierzyństwo w literaturze polskiej i niemieckojęzycznej, współczesna literatura polska, dystopie literackie, literatura dotycząca zmian klimatu, posthumanizm i transhumanizm. Współredaktorka tomów m.in.: (z Moniką Szczepaniak) „Elfriede Jelinek: Moja sztuka protestu. Eseje i przemówienia” (Warszawa 2012) oraz (z Moniką Szczepaniak i Pią Janke) „Jelineks Räume” (Wien 2017). Obecnie pracuje nad projektem: literatura jako forma aktywizmu klimatycznego.

Organizacja: Biblioteka Austriacka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, Austriackie Forum Kultury w Warszawie
Partnerzy: Österreich Institut Warszawa, Biblioteki Austriackie w Polsce
Więcej informacji: https://buwlog.uw.edu.pl/ksiazka-miesiaca-biblioteki-austriackiej-pazdziernik-monika-helfer-die-jungfrau/