„Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig” 
Rozmowa o książce George’a Prochnika z prof. Katarzyną Kuczyńską-Koschany (UAM).
Prowadzenie: dr Aleksandra Markiewicz
W ramach PARDES Festival – Spotkania z Kulturą Żydowską

Poruszająca opowieść o Stefanie Zweigu (1881–1942), wiedeńczyku, wielkim humaniście i pisarzu, w latach 30. XX wieku najczęściej tłumaczonym autorze na świecie. Zweig był ucieleśnieniem wysokiej kultury europejskiej, hojnym mecenasem, miłośnikiem sztuki, a zarazem literackim celebrytą i bywalcem salonów.   W epoce nazizmu ten zasymilowany Żyd, dumny ze swojego ateizmu, stał się jednym z najważniejszych emigrantów literackich. Wyjechał do Anglii, stamtąd do Nowego Jorku, by wreszcie zamieszkać na przedmieściach Rio de Janeiro. Odcięty od okupowanej Europy, gdy jego książki były palone przez nazistów, a język niemiecki stał się powodem do wstydu – popełnił samobójstwo.  George Prochnik rekonstruuje świat, z którego wywodzi się pisanie Zweiga, atmosferę tamtych czasów. Pokazuje niemożność odnalezienia twórczego ducha w krajach, których język, zwyczaje i tradycje są obce uchodźcy.  Książka jest głębokim namysłem nad kondycją wygnania, ważnym spojrzeniem na intelektualne i emocjonalne koszty wysiedleń w najmroczniejszych czasach Europy.  Wes Anderson złożył hołd Zweigowi filmem Grand Budapest Hotel, inspirowanym twórczością i biografią pisarza. Książka zdobyła National Jewish Book Award for Biography 2015.

George Prochnik
„Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig” 
Przekład: Jarosław Mikos
Wyd. Słowo/Obraz/Terytoria, 2024


Stefan Zweig (1881–1942) po dziś dzień jest jednym z najchętniej czytywanych na całym świecie autorów niemieckojęzycznych. Tomasz Mann zanotował w roku 1952, przy okazji 10. rocznicy śmierci sławnego kolegi pisarza: „[…] jego literacka sława dotarła do najdalszych zakątków Ziemi“. Wielu współczesnych reagowało na światową sławę Zweiga uznaniem, ale też gwałtowną krytyką.

Istotnym fundamentem jego sukcesu była z pewnością oplatająca cały świat sieć powiązanych z jego osobą wydawnictw, tłumaczy i tłumaczek oraz intelektualistów, jaką stworzył i którą pielęgnował. Nie tylko produktywność Zweiga była niebywała, pisarz pozostawał również sprawnym agentem swoich własnych dzieł, czego dowodzą materiały z jego spuścizny.

Na czym polega siła oddziaływania tekstów Zweiga, którą potwierdzają liczne przekłady, opracowania i adaptacje filmowe od Europy aż po Chiny? Dzięki umiejętności wczuwania się w psychikę opisywanych postaci oraz zdolności do opowiadania fascynujących historii, w których ożywają także postaci historyczne, stworzył Zweig dzieła należące do kanonu literatury światowej. Które aspekty jego życia czy działalności spotkały się ze szczególnym zainteresowaniem w różnych krajach i różnych czasach? Już jako młody autor postrzegał siebie jako obywatela świata. Z wielką ciekawością podejmował liczne podróże w najróżniejsze regiony kuli ziemskiej. Trudno sobie wyobrazić jego pisarstwo bez owego rytmu wędrówki. Fascynacja tym, co obce, również tym, co niezbadane w nas samych, przenosi się na jego czytelniczki i czytelników.

Postacie i miejsca akcji opowieści Zweiga rozsiane są po całym świecie. „Miniatury historyczne“, czyli Gwiazdy ludzkości, umiejscowione są w różnych epokach i regionach świata. W powieści Magellan. Człowiek i jego czyn (1938) autor zabiera czytelniczki i czytelników na pełną trudów i poświęceń wyprawę portugalskiego żeglarza. Akcja noweli Amok (1922) rozgrywa się w dawnych Holenderskich Indiach Wschodnich (dzisiejszej Indonezji).

Po krótkotrwałej fazie patriotycznej na początku I wojny światowej Stefan Zweig stał się zdeklarowanym pacyfistą, uczestniczącym w przeróżnych projektach na rzecz światowego pokoju. Po dziś dzień Zweig uchodzi za przedstawiciela ponadnarodowego ideału humanitarnego i prekursora zjednoczonej Europy. Jego przesłanie dla potomnych to utopia pokojowego świata pozbawionego granic.

Prof. Katarzyna Kuczyńska-Koschany - profesorka tytularna, polonistka, komparatystka, eseistka, autorka wierszy, prozy poetyckiej i autobiograficznej (Trzy historie i jedno mieszkanie nagrodzono w konkursie im K.K. Baczyńskiego, 2006). Zajmuje się poezją i jej interpretacją, recepcją poetów niemieckiego i francuskiego kręgu językowego w Polsce (Rilke, Rimbaud), Zagładą Żydów, synapsami poezji i plastyki, europejskim i polskim esejem literackim, polską poezją dziecięcą.

O festiwalu PARDES
Pardes znaczy Ogród. Nazwa festiwalu jest metaforą wielowiekowej obecności Żydów w Europie. „Pardes” w języku hebrajskim oznacza ogród, sad, raj. W drugim znaczeniu wywiedzionym z mistyki żydowskiej opisuje cztery poziomy objaśniania Tory.


19.09.2026 (sob.), godz. 13:00  
Rozmowa w ramach PARDES Festival 
Leszczyńska Galeria Książki
Plac Metziga 25, Leszno
Wstęp wolny
Pełny program festiwalu znajduje się na stronie: https://pardesfestival.pl/